به گزارش مشرق، در تقویم اعمال عبادی ما، برای هفدهم ربیعالاول، یعنی روز میلاد با سعادت پیغمبر اسلام (ص)، یک دستورالعمل ویژه از سوی معصومین (ع) ثبت شده است: «خواندن زیارت مخصوص امیرالمؤمنین امام علی(ع)».
در مواجهه با این دستور، ذهن مخاطب امروزی ممکن است بپرسد: چرا در روز تولد پیامبر(ص)، باید به سراغ زیارت امام علی (ع) رفت؟
در ادبیات دینی، وقتی با چنین دستوراتی روبرو میشویم، باید بین «علت» و «حکمت» تفکیک قائل شویم. علت غایی اعمال عبادی را صرفاً باید از زبان خود شارع مقدس و اهل بیت(ع) جویا شد و ما توانایی بیان علت را نداریم، اما میتوانیم با تکیه بر منابع تاریخی و متون دینی، حکمت و چرایی ظاهری این پیوند را کالبدشکافی کنیم.
بستر تاریخی؛ چه کسی میراثدار حقیقی پیغمبر(ص) بود؟
برای درک این موضوع، باید به بستر تاریخی اسلام نگاه کنیم. شکی نیست که بزرگترین دغدغه پیامبر اکرم (ص)، ماندگاری آیینی بود که با جان و دل برای آن رنج کشیدند. اما تاریخ گواهی میدهد که اهداف این رسالت، دقیقاً توسط چه کسانی محقق شد.
جالب است که اسناد معتبر عامه (معروف به اهل سنت) از جمله صحیح بخاری -بهعنوان معتبرترین کتاب حدیث نزد اهلسنت- روایات تکاندهندهای را در این باره ثبت کردهاند. نقل شده که بزرگانی مثل ابودردا، با اندوه فراوان میگفتند: «هر آنچه پیامبر(ص) برای این امت به یادگار گذاشت بود را دگرگون کردند و تنها یک نماز باقی مانده بود که آن را هم تغییر دادند.» این اعتراف تلخ نشان میدهد که پس از رحلت پیغمبر(ص)، بسیاری از شرایع و سنتها دستخوش تغییر شدند.
در مقابل این انحرافات، امیرالمؤمنین امام علی(ع) در فرازهای تکاندهنده نهجالبلاغه صراحتاً اعلام میکنند که وقتی زمام امور را به دست گرفتند، دین را محو و نابود شده یافتند و خودشان آن را دوباره احیا کردند. مرحوم عبدالحسین شرفالدین هم در کتاب «المراجعات» به تفصیل نشان میدهد که چگونه خلافتها در برابر نص صریح پیامبر(ص)، به اجتهادهای شخصی روی آوردند و جامعه را به سمت تبعیضهای پیش از اسلام برگرداندند.
بنابراین، کسی که عملاً ادامهدهنده راه، حافظ دین و مجری واقعی سنت محمدی(ص) بود، جز امام علی بن ابیطالب (ع) نیست. طبیعی است که در روز میلاد رسول خدا(ص)، یاد و زیارت کسی گرامی داشته شود که میراثدار حقیقی او بوده است.
پیامبر فرمود: «علی، جانِ من است»
نکته قابل توجه در این زمینه، حدیث «علیٌ نفسی» به نقل از حضرت رسول(ص) است. مهمترین و صریحترین سند در باب اینکه امیرالمؤمنین امام علی (ع) «نفس» و «جان» پیامبر اکرم (ص) است، آیه مباهله است که در سوره آلعمران، آیه 61 خداوند متعال میفرماید: «فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ». البته روایات تفسیری متواتر پیرامون آن هم شاهد دیگری بر این مطلب است.
در شأن نزول آیه مباهله، منابع دستاول شیعه و عامه نقل کردهاند که پیامبر (ص) هنگام تلاوت عبارت «وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ» دست امام علی(ع) را گرفتند و فرمودند: «اللَّهُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی... وَأَنْتَ یَا عَلِیُّ نَفْسِی». نکته قابل تأمل اینکه این عبارت در مسند ابنحنبل و صحیح مسلم هم آمده است.
زیارتنامه؛ یک منشور آموزشی و شناختنامه
اگر متن زیارتنامه امیرالمؤمنین (ع) -همان که به خواندن آن در روز میلاد پیغمبر(ص) توصیه شده- را با دقت بخوانیم، درک میکنیم که با یک سند آموزشی مواجهیم. در این چند صفحه، نزدیک به صد صفت و لقب برای حضرت امیر (ع) شمرده شده ظرفیت تعلیمی بسیار بزرگی برای ما دارد. غفلت در برابر همین القاب و صفات حضرت امیر(ع) موجب میشود که در برابر شبهات آسیبپذیر شویم، در حالی که این متون برای تغذیه روح و تقویت بنیه اعتقادی طراحی شدهاند.
صفات حضرت امیرالمؤمنین(ع) در این زیارتنامه را میتوان در چهار دسته کلی دستهبندی کرد:
- فضائل دنیوی
- فضائل اخروی
- تاریخ و سیره علوی
- نحوه تعامل ما با حضرت.
تفسیر قرآن در زیارتنامه امیرالمؤمنین(ص)
یکی از نکات مهم در این زیارتنامه، پیوند عمیق آن با آیات قرآن است. در این متن، حداقل ده آیه شریفه به زیبایی تفسیر شدهاند. به عنوان نمونه، وقتی از امام علی (ع) با عنوان «بابَ حِطَّةِ اللّٰهِ» یاد میشود، در واقع به ماجرای بنیاسرائیل اشاره دارد که مأمور شدند از دروازهای خاص با حالت توبه و انکسار (حطه) وارد شوند، اما آن را به استهزا گرفتند. این زیارت به ما میآموزد که دروازه حقیقی آمرزش و ریزش گناهان در امت اسلام، ولایت و محبت امیرالمؤمنین (ع) است و بدون ورود از این در، کمالات معنوی حاصل نخواهد شد.
نمونه دیگر، تطبیق مفهوم «النَّبَاَ الْعَظِیمِ» با ولایت حضرت است. در سوره نبأ، خداوند از خبری بزرگ یاد میکند که مردم در آن اختلاف دارند و در قیامت از آن سؤال میشود. در حالی که قیامت مورد انکار کلیت امت نیست و فقط در جزئیات آن اختلاف است، اما موضوع جانشینی و ولایت امیرالمؤمنین (ع) دقیقاً همان «خبر بزرگ و اختلافانگیز»ی است که تاریخ اسلام را دوقطبی کرد. لذا این تفسیر که نبأ عظیم همان ولایت است، کاملاً با سیاق آیات و زیارت همخوانی دارد.
امام ذَوی الألباب؛ الگوی تبلیغ عقلانی
در بخش فضائل دنیوی این زیارت، لقبی بسیار راهبردی برای حضرت امیرالمؤمنین(ع) به کار رفته است: «إِمامَ ذَوِی الْأَلْبابِ»؛ یعنی پیشوای صاحبان خرد و عقل. تشیع، دینِ تعقل و بصیرت است. به همین دلیل است که بزرگانی مثل شیخ کلینی در اصول کافی، باب کتاب خود را با «کتاب العقل و الجهل» آغاز میکنند و حتی آن را بر توحید مقدم میدارند، چون توحید بدون عقل، پایهای استوار ندارد. قرآن هم ضابطه دعوت به خدا را بصیرت و تعقل میداند.
این رویکرد عقلانی در سیره عملی حضرت امیر (ع) بسیار دیده میشود. در حالی که در دوران برخی خلفا، پرسشگری و سؤال از احکام را حرام میشمردند، امیرالمؤمنین (ع) با شعار «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی» (پیش از آنکه مرا از دست بدهید از من بپرسید)، بزرگترین مشوق پرسشگری بود.
در کتاب «احتجاج» طبرسی، روایت مفصلی نقل شده که نشان میدهد چگونه حضرت با سعه صدر تمام، به شبهات و ایرادات یک فرد ملحد و قریشی پاسخ میدهد و هرگز او را سرزنش نمیکند. این یعنی الگوی ما برای دفاع از دین و تبلیغ پیامبر (ص)، باید مبتنی بر منطق، استدلال و احترام به عقل باشد.
آیه نجوا؛ سندی از منابع عامه بر امامت
یکی از زیباترین فرازهای تاریخی زیارت، اشاره به آیه نجوا است: «السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ ناجَی الرَّسُولَ فَقَدَّمَ بَیْنَ یَدَیْ نَجْواهُ الصَّدَقاتِ؛ سلام بر تو ای که با پیامبر رازگویی نهان داشت و پیشاپیش رازگویی صدقهها در راه خدا داد». بر اساس آیات 11 و 12 سوره مجادله، حکمی موقت نازل شد که هر کس میخواهد با پیامبر(ص) خلوت کند و راز و نیاز داشته باشد، باید پیش از آن صدقهای بدهد: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نَاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوَاکُمْ صَدَقَةً ذَلِکَ خَیْرٌ لَّکُمْ؛ ای مؤمنان! زمانی که می خواهید با پیامبر گفتگوی محرمانه کنید، پیش از گفتگوی محرمانه خود صدقه دهید، این برای شما بهتر و پاکیزه تر است.»
قابل توجه اینکه در آن برهه کوتاه، هیچیک از یاران پیامبر(ص) حاضر نشدند حتی یک درهم (پول خرد) را برای این کار خرج کنند، مگر امام علی (ع) که انگشتر خود را به نیازمند بخشید.
نکته بسیار مهمی در این موضوع وجود دارد؛ این موضوع فقط یک باور شیعی نیست، بلکه مفسران و محدثان برجسته عامه (اهل سنت) هم با استناد به منابع خود تأیید کردهاند که این آیه منحصراً در شأن امیرالمؤمنین امام علی(ع) نازل شده است. وقتی تمام امت، پیامبر خود را به بهانه یک درهم صدقه از دست دادند، تنها کسی که در آن غربت قدر او را دانست امام علی(ع) بود؛ و همین تکروی در مسیر حق، دلیل محکم امامت و جانشینی اوست.
چشم بینای خدا؛ پناهگاه دلشکستگان
در بخش دیگری از زیارت، با مفهومی عمیق و آرامشبخش روبهرو میشویم: «عَیْنُ اللهِ النّاظِرَهُ»؛ چشم بینای خدا. این تعبیر دو پیام حیاتی برای زندگی امروز ما دارد:
از یک طرف، یک هشدار اخلاقی است که بدانیم خداوند از طریق ولایت امیرالمؤمنین (ع) بر اعمال ما ناظر است و باید مراقب رفتار و گفتار خود باشیم.
از طرف دیگر، یک پناهگاه امن است. یعنی اگر در گرداب مشکلات و تنهایی گیر افتادهایم، بدانیم که چشم مهربان و بینای خدا دلسوزانه مراقب ماست و گرهگشای کارمان خواهد بود.
در نهایت، زائر در اوج استیصال و امید از حضرت میخواهد: «فَاجْعَلْنِی یَا مَوْلایَ مِنْ هَمِّکَ وَ أَدْخِلْنِی فِی حِزْبِکَ»؛ مرا از همّ و غم و یاران خود قرار ده. این یعنی ما میدانیم که خطاکاریم و لغزش داریم، اما از مولایمان میخواهیم که ما را از دایره محبت و حزب خود بیرون نیندازد. ما باید بکوشیم با اصلاح رفتارمان، زمینهای برای طرد شدن از این حزب فراهم نکنیم.
در پایان باید تأکید شود که زیارت امیرالمؤمنین امام علی(ع) در روز میلاد رسول خدا(ص)، یک پیوند ناگسستنی است. پیامبر (ص) آورنده دین بود و امام علی (ع) حافظ و مجری آن. بزرگداشت یکی بدون دیگری، معنا و مفهوم حقیقی خود را از دست میدهد و این حکمتی است که در سطور نورانی این زیارتنامه نهفته است.
